Ở châu Âu, tỉ suất lợi nhuận trái phiếu thời hạn 10 năm ở Italia và Tây Ban Nha đã lên trên 6% còn Mỹ phải đối diện với việc bị Standard & Poor's - một trong 2 tổ chức xếp hạng tín dụng lớn nhất thế giới hạ bậc xếp hạng. 

Trên khắp thế giới, các thị trường chứng khoán chao đảo, một vài thị trường đã ghi nhận mức độ sụt giảm lớn nhất trong một ngày kể từ năm 2008. Chứng khoán các ngân hàng cũng giảm sâu, một chỉ dấu bất ổn trầm trọng hệ thống tài chính.

Các ngân hàng trung ương đã phải can thiệp nhằm ổn định tình hình. 

Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB) cho biết có thể ứng cứu Tây Ban Nha và Italia qua việc mở rộng chương trình mua trái phiếu của hai nước này. Cùng lúc, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ FED cũng đã thông báo sẽ giữ mức lãi suất thấp, gần 0%, ít nhất cho đến năm 2013, và ám chỉ có thể có nhiều biện pháp khác hỗ trợ nền kinh tế. 

Đà suy sụp trên thị trường chứng khoán đã tạm thời dừng lại, dù chỉ ngắn ngủi, trước khi sự âu lo lan tràn tới Pháp.

Mặc dù các nền kinh tế đang lên vẫn tăng trưởng đủ mạnh để duy trì tăng trưởng toàn cầu, làn sóng bi quan ở châu Âu và Mỹ đang đè nặng lên toàn thế giới.

Tâm trạng bi quan rõ ràng có gốc rễ từ các dữ kiện kinh tế, nhất là từ Mỹ, cho thấy đà hồi phục hết sức chậm chạp. Tuy nhiên, cũng cần nhắc đến nỗi ám ảnh với các nguy cơ chính trị. Sau hơn 3 năm trông chờ các chính trị gia giải quyết các vấn đề, các nhà đầu tư đã mất hết tin tưởng. Một thỏa hiệp tồi tệ nâng mức trần công trái với Quốc hội Mỹ và sự bất lực của khu vực Euro trong nỗ lực giải quyết các vấn đề khó khăn không những chẳng tốt lành, mà còn cho thấy các chính trị gia hoặc đang thất bại hay đang làm tình hình ngày một tệ hại hơn.

Làn sóng thất vọng cũng đã ảnh hưởng đến lòng tin của giới kinh doanh. Một cuộc thăm dò các nhà quản lý trên khắp thế giới cho thấy số lượng những người cho rằng điều kiện kinh tế sẽ tồi tệ hơn trong vòng 6 tháng tới vượt quá số người đang chờ đợi một sự cải thiện đến 10,5%, một sự đổi chiều lớn so với cuộc thăm dò trong tháng 5. 

Các xí nghiệp ở Mỹ giờ đây có thái độ cẩn trọng hơn nhiều trong việc bỏ thêm vốn đầu tư. Chừng nào tình trạng này kéo dài, các ngân hàng trung ương, ngay cả khi quyết định đúng, may mắn lắm cũng chỉ có thể đem lại một liều thuốc giảm đau.

Chuỗi sụt giảm trên thị trường chứng khoán trong mấy tuần qua đã gây thêm mất tin tưởng, nhưng cũng chưa phải quá hoảng sợ. 

Kinh tế Mỹ vẫn còn dấu hiệu sinh động: tháng 7/2011 đã ghi nhận 117.000 việc làm mới, tuy chưa đáng kể, nhưng không phải là bằng chứng của suy thoái.

Tuy nhiên, nguy cơ Mỹ và các nước giàu đang rơi trở lại suy thoái và thực sự. Gốc rễ của vấn đề ở cả hai bên bờ Đại Tây Dương khá giản dị: quá nhiều nợ nần, thiếu vắng ý chí chính trị để đối phó với hậu quả.

Trong khu vực đồng euro, gánh nặng nợ nần bắt đầu với các quốc gia ngoại vi, đã lan tràn đến các nước lớn như Tây Ban Nha, Ý và có lẽ cả Pháp. Như thường lệ, cuộc khủng hoảng đã dừng lại trong vài ngày tiếp theo sau phiên họp thưởng đỉnh khẩn cấp trong tháng 7, để rồi tiếp tục trở lại với đe dọa mới khi các chính trị gia rõ ràng đã chưa làm đủ, và hệ thống ngân hàng vẫn đang lâm nguy.

Trong lúc đó, ở Washington, các chính trị gia đang tiếp tục tranh luận mặc dù đã thoát nguy cơ vỡ nợ với thỏa hiệp nâng mức trần công trái, một thỏa hiệp sai quấy vì hai lý do: Thứ nhất, thắt chặt tín dụng ngắn hạn trong khi nền kinh tế đòi hỏi tăng chi và kích cầu. Thứ 2, chưa có biện pháp xử lý vấn đề giảm thiểu khiếm hụt trong trung hạn. 

Vì vậy, xếp hạng tín dụng của nước này bị S&P hạ cấp là điều dễ hiểu.

Câu hỏi cần được đặt ra là Ngân hàng trung ương có thể làm được gì?

Ở châu Âu, sự can thiệp của ECB đã đem lại hiệu quả cần thiết: lợi nhuận các trái phiếu Italia và Tây Ban Nha đã tụt xuống 5%. Jean - Claude Trichet, chủ tịch ECB, có thể có đủ không ngoan để đảo ngược quyết định nâng cao lãi suất hồi đầu năm: lạm phát trong khu vực đồng euro đã sụt giảm và cần sụt giảm hơn nữa khi giá các mặt hàng xuống thấp. Nhưng lãi suất đang ở mức khá thấp, và ECB đang ngần ngại can thiệp vào địa hạt tài chính qua hành động mua và nhiều hơn các công trái phiếu.

Ở  Mỹ, theo Chủ tịch FED, Ben Bernenke, cần xét đến khả năng nới lỏng tín dụng đợt 3 (in thêm tiền để mua trái phiếu), hay còn gọi là Chương trình Nới lỏng định lượng vòng 3. Tuy nhiên, tác động của biện pháp này có lẽ sẽ rất hạn chế, và có thể gây rắc rối thêm cho các nền kinh tế đang lên khi các nước này có thể đổi diện một đợt gia tăng tư bản nhập khẩu mới.

Khuynh hướng hành động của ngân hàng trung ương thường gây nên những bất trắc tinh thần. Nói rõ hơn, đó là nguy cơ khuyến khích các chính quyền giữ một vai trò thụ động, phó mặc cho người khác làm những việc chính quyền cảm thấy khó đảm đương. Thái độ này là một hành động chối từ trách nhiệm nguy hiểm và bỏ phí cơ hội.

Ở Mỹ, Quốc hội cần ủng hộ các biện pháp tài chính ngắn hạn - gia hạn tín dụng giảm thuế căn cứ trên bảng lương nhân công, gia hạn bảo hiểm thất nghiệp, đầu tư vào hạ tầng cơ sở và một kế hoạch khả tín cắt giảm khiếm hụt trung hạn qua cải cách thuế vụ và các chương trình an sinh xã hội. Hiện hai đảng của nước Mỹ đang có những kế hoạch để làm những việc này. Ông Obama và những đối thủ Cộng Hòa trước đây đã mở cửa thương nghị những chương trình lớn lao như thế.

Các lãnh đạo châu Âu sẽ phải đối diện với sự lựa chọn khó khăn hơn nhiều - giữa nguy cơ tan rã của khu vực euro và liên hiệp tài chính khăng khít hơn. Cứu vớt đồng euro sẽ đòi hỏi một quỹ cứu trợ lớn lao hơn là khu vực euro hiện sẵn sàng chấp nhận. 

Trên bình diện viễn kiến kinh tế, một ý tưởng mạnh dạn hơn có thể là khả năng phát hành những trái phiếu euro được bảo đảm bởi cộng đồng các quốc gia thành viên trong khu vực. Đây là một quyết định chính trị can đảm, không phải một điều các cử tri châu Âu chỉ có thể thấy được đưa vào cữa hậu, mà là một cam kết thực hiện một công trình vĩ đại. 

Đã hẳn, đây là một quyết định chính trị vô cùng khó khăn. Nhưng Thủ tướng Đức Angela Merlel và Tổng thống Pháp Nicolas Sarkosy không còn nhiều lựa chọn.

Các ngân hàng trung ương có thể đem lại cho các chính trị gia hai bên bờ Đại Tây Dương thêm chút ít thời gian. Và đã đến lúc các chính trị gia phải quyết định.